Category: Gwara Śląska

Turystyka na Śląsku

Śląsk jest bardzo zróżnicowanym obszarem. Chociaż nie jest bardzo duży, jednak znajduje się tam sporo atrakcji turystycznych. Z roku na rok przyciąga turystów ze świata i kraju. Obowiązkowymi punktami jeśli chodzi o zwiedzanie Śląska z pewnością są jego najważniejsze miasta, a będą to, Wrocław na Dolnym Śląsku, jest to największe śląskie miasto, oraz Katowice, czyli stolica Górnego Śląska. Katowice często kojarzone są jako stolica Śląska w ogóle, ale nie zapominajmy, że region ten jest podzielony na kilka mniejszych i każdy posiada ważniejsze miasta. Jeśli natomiast chcemy zobaczyć śląskie miasta należące do Niemiec czy Republiki Czeskiej, wybierzemy się do Ostrawy i Görlitz. Ale region ten to nie tylko ciekawe miasta. Czas spędzić można na łonie natury, co będzie obejmowało różne parki, jeziora, czy nawet tereny górskie. Największym śląskim parkiem jest, znajdujący się na granicy Katowic i Chorzowa, Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku, zwany także po prostu Parkiem Śląskim. Co weekend przyjeżdżają tam rodziny z całego województwa. Znajduje się tam ogród zoologiczny, planetarium, wesołe miasteczko, wiele barów i restauracji. Jest to więc bardzo dobre miejsce na spędzenie zarówno czasu z rodziną, spacer, jak i na romantyczny wieczór we dwoje. Jedną z głównych atrakcji turystycznych Śląska jest sam Wrocław, a właściwie jego centrum, rynek, liczne stare kościoły i piękna zabudowa.

Tradycyjna kuchnia śląska

Każdy region świata posiada charakterystyczne dla siebie tradycje kulinarne. Jeśli wyjedziemy na wakacje nad Morze Śródziemne będziemy próbować owoców morza, wina, świeżych owoców, ryb i oliwy z oliwek, a jeśli mamy w planach podróż do USA możemy przygotować się na hamburgery, sporo mięsa i dobre słodycze. Nie musimy jednak podróżować daleko, żeby zauważyć zmiany w jadłospisie zależnie od regionu. Sama Polska nie należy do małych krajów, jest dosyć duża, a co za tym idzie, zróżnicowana geograficznie, historycznie i kulturowo. Częścią kultury jest natomiast jedzenie. Jednym z bardziej charakterystycznych regionów Polski, jeśli chodzi o kuchnię, z pewnością jest Śląsk. Wpływały na nią tradycje niemieckie, czeskie czy nawet austriackie, chociaż oczywiście główne miejsce zajmują Słowianie. Kuchnia śląska jest bardzo zróżnicowana. Każde danie posiada charakterystyczną nazwę. Nawet potrawy które jada się w całej Polsce, na Śląsku są nazywane inaczej, podstawowym przykładem jest chyba ziemniak, który w np. w Katowicach i okolicach będzie „kartoflem”. Najbardziej typowe danie to rolady mięsne z dodatkami w postaci klusek śląskich i modrej kapusty. Poza tym, dużą popularnością cieszą się krupnioki, czyli kaszanka z dodatkiem krwi. Jada się też różne zupy, np. wodzionkę, która kiedyś stanowiła podstawę kuchni śląskiej, a w ostatnich latach wraca do łask, tak samo jak oblaty czy żurek śląski.

Podział Śląska w Polsce

Śląsk to kraina geograficzna, która rozciąga się na terenie kilku państw. Niewielka część znajduje się w Niemczech i w Czechach, ogromna większość tego obszaru jest w Polsce, w części południowo-zachodniej, stanowią ją dwa województwa: Dolnośląskie i Górnośląskie. Wiele osób określenie Śląsk kojarzy tylko z częścią, której stolica znajduje się w Katowicach (dawne województwo Katowickie). Słowo to odnosi się jednak do o wiele większego obszaru. Istnieje jeszcze Śląsk Cieszyński. Poza tym, największym miastem polskiego Śląska jest Wrocław, a nie Katowice. Chociaż Katowice to jedno z bardzo wielu blisko położonych siebie miast, zwanych GOP-em, czyli Górnośląskim Okręgiem Przemysłowym, które właściwie sprawiają wrażenie jednego wielkiego miasta, ale są podzielone w kilkanaście mniejszych. Największym miastem Śląska po stronie czeskiej jest Ostrawa, jest to także bardzo uprzemysłowiona miejscowość. Natomiast w Niemczech stolicą Śląska można nazwać Görlitz. Chociaż Śląsk jako taki stanowi całość, to każdy z tych regionów różni się. Charakteryzują się odmiennymi tradycjami, nieco różnymi dialektami. Dlatego też, ciężko jest określić jak brzmi gwara śląska, ponieważ w wielu miastach sprawa wygląda odmiennie. Inaczej mówi się we Wrocławiu i Opolu, a inaczej np. w Chorzowie i Rudzie Śląskiej. Mimo to, są podejmowane próby skodyfikowania tego dialektu. Właściwie zostało to już osiągnięte, ale gwara śląska nie jest oficjalnym językiem obowiązującym na terenie Śląska.

Czy warto znać gwarę śląską

Niektórym może się wydawać, że znajomość gwary nie jest do niczego w życiu potrzebna. W końcu oficjalnym językiem w naszym kraju jest polski i nikt (albo mało kto) pisze książki po śląsku. Dla pewnych osób umiejętność posługiwania się gwarą jest wręcz kojarzone z brakiem wykształcenia i wiejskim pochodzenie, co z kolei sprawia, że niektórzy wstydzą się używać dialektu. Rzeczywiście, jeśli dziecko pójdzie do szkoły podstawowej ze znajomością tylko gwary, bo tak mówiło się w domu, to z początku może mieć problemy z nauczeniem się języka polskiego. Możliwe, że będzie na to potrzebowało trochę więcej czasu. Czasami dzieje się tak, nawet jeśli rodzice płynnie posługują się językiem polskim, ale robią to w pracy, lub w sytuacjach towarzyskich, w domu natomiast częściej używają gwary. Z drugiej strony istnieją nieocenione zalety znajomości dialektu. Rzadko zdarza się, żeby jakiś człowiek, dziecko znało tylko gwarę. W końcu słucha radia, ogląda telewizję, chodzi do szkoły i ma kontakt z różnymi osobami posługującymi się polszczyzną. Doprowadza to do tego, że osoba taka staje się właściwie dwujęzyczna, a to z kolei niesamowicie ułatwi w przyszłości naukę języków obcych. Jeśli chodzi o gwarę śląską, to na pewno będzie bardzo pomocna w nauce niemieckiego czy czeskiego, ale nie tylko. Znając jakiekolwiek dwie odmiany języka, łatwiej będzie nam się nauczyć jakiegokolwiek innego, bo nasz mózg potrafi już rozróżniać dialekt od języka polskiego.

Gdzie na Śląsku używa się gwary

Mówienie gwarą tradycyjnie kojarzy się z terenami wiejskimi, ewentualnie małymi miejscowościami. Kiedyś rzeczywiście istniało wyraźne zróżnicowanie w języku, jakim posługiwali się mieszkańcy dużych miast i wsi. Można je zaobserwować do dzisiaj, ale powoli się to zmienia. W Polsce już od kilkudziesięciu lat ma miejsce przepływ ludności. Z jednej strony, wiele osób decyduje się na przeniesienie z małych wiosek do miast, mają nadzieję znaleźć tam pracę i ułożyć sobie życie na sposób bardziej nowoczesny, niż miałoby to miejsce na wsi. W mieście istnieje więcej możliwości zatrudnienia i zdobycia dodatkowego wykształcenia. Z drugiej strony, coraz więcej rodzin chce zamieszkać na oddalonych od głównych miast terenach. Czasami są to całe rodziny, ale chyba najczęściej, małżeństwa, które już nie pracują. Osoby takie, nie muszą codziennie dojeżdżać do pracy, mają wiele czasu i chcą wypoczywać. Niektórzy z nich nie znoszą miejskiego stylu życia i tęsknią za ciszą i spokojem. Wszystko to powoduje wymieszanie się różnych odmian języka. Na ulicach miast możemy usłyszeć różne gwary. Niezależnie od tego czy jesteśmy w Warszawie, Gdańsku czy w Katowicach, spotkamy osoby posługujące się dialektem śląskim. Z kolei na samym Śląsku gwar używa się nie tylko na wsiach, ale także w centrach miast. W niektórych miejscach mieszka więcej, w innych mniej osób posługujących się dialektem, ale w skutek wymieszania się ludności, nie istnieją wyraźne granice w używaniu gwary.

Zróżnicowanie gwary śląskiej

Kraje, pod względem językowym, dzielą się na różne dialekty. Każdy wie, że ludność wiejska, w oddalonych od siebie o kilkaset kilometrach miejscowości, mówi nieco inaczej. Ale nieraz nie zdajemy sobie sprawy z tego, że nawet osoby żyjące całkiem blisko siebie posługują się nieco innym językiem. Jednym z wyraźniejszych przykładów takiego stanu rzeczy jest dialekt śląski. Jest to spowodowane takimi samymi względami jak w innych regionach Polski, czyli między innymi tym, że kiedyś nie było tak łatwego dostępu do telewizji czy gazet, nie wspominając już o Internecie. Przez to ludzie żyli w większej izolacji, nie kontaktowali się aż tak często i ich gwary rozwijały się osobno. Poza tym, język jakiego się używało w danej miejscowości zależał od charakteru miasta, np. jeśli znajdowało się w nim wielu piekarzy, mogło spowodować to istnienie bardziej rozbudowanego słownictwa związanego z wypiekiem chleba. Jeśli natomiast w jakiejś wsi co jakiś czas organizowany był targ, można się spodziewać, że ludność nauczyła się wtedy wyrazów z innych części kraju, czy nawet świata, od przyjeżdżających handlarzy. Na Śląsku mamy do czynienia z sytuacją bardzo sprzyjającą istnieniu wielu gwar, ponieważ na relatywnie małym terenie jest bardzo dużo miast. Niektóre leżą w bezpośrednim sąsiedztwie, inne są bardziej oddalone. Z pewnością jest to jedną z przyczyn zróżnicowania dialektu śląskiego na różniące się od siebie gwary.

Gwara jako język oficjalny

W Polsce tylko dwa języki oficjalne, polski i kaszubski, z czego ten drugi tylko na ograniczonym terenie północnej części kraju. Żeby dany dialekt został uznany ze język, potrzeba wielu lat badań i analiz. Musi to mieć uzasadnienie językoznawcze, dlatego decyzję taką poprzedza wiele spotkań i konferencji naukowych. Niektórzy dążą do tego, żeby dialekt śląski został oficjalnie uznany za język. Nie wiadomo kiedy to nastąpi, i czy w ogóle nastąpi, ale z pewnością można zauważyć, że jest coraz częściej używany w różnych oficjalnych sytuacjach. Powstały nawet specjalne oznaczenia, które właściciele różnych lokali mogą umieścić przy wejściu. Znaki takie informują, że pracownicy danego zakładu posługują się gwarą śląską (oczywiście oprócz języka polskiego). Zachęca to Ślązaków do odwiedzenia takich miejsc, bo mogą się tam komunikować w taki sam sposób jak w sytuacjach nieoficjalnych, w domu i między znajomymi. Będzie to dla nich na pewno ciekawe przeżycie, a poza tym, może stanowić to atrakcję turystyczną dla osób z pozostałej części Polski. Oznaczenia takie znajdują się na różnych budynkach, np sklepach czy barach, czy nawet urzędach. Właściciel decyduje o zamieszczeniu tego typu informacji. Możemy się spodziewać, że będzie ich przybywać. Nawet jeśli gwara śląska nie będzie w najbliższej przyszłości uznana jako język oficjalny, możliwe, że będzie używana coraz powszechniej, także w życiu publicznym.

Gwara śląska w Internecie

Śląski dialekt jest bardzo popularny jeśli chodzi o użycie na co dzień, w życiu realnym, ale w ostatnich latach, coraz częściej pojawia się także w Internecie. Do sieci przenoszą się różne aspekty naszego życia, od poszukiwania pracy, lub wykonywania jej, po zakupy czy kontakty z przyjaciółmi. Jeśli więc kilkaset tysięcy osób posługuje się gwarą śląską podczas wykonywania codziennych czynności, komunikowania się, czy nieraz także w pracy, naturalną koleją rzeczy, jest używanie jej także w Internecie. Nieraz może to nastręczać kłopotów, ponieważ gwara śląska posiada dźwięki, których odpowiedników nie znajdziemy w oficjalnej wersji języka polskiego, a co za tym idzie, nie zawsze wiadomo, jakiej litery użyć na oznaczenie danej głoski. Ale, z drugiej strony, w Internecie dopuszczalne jest pisanie bez polskich znaków, nie stanowi problemu domyślenie się o jaki wyraz chodzi. Tak samo więc będzie z wyrazami śląskimi, które dobrze znamy. Co innego, jeśli nie znamy gwary śląskiej, wtedy możemy przeczytać, i zrozumieć pewne wyrazy niepoprawnie. Będzie to sytuacja analogiczna, jakby obcokrajowca, który od niedawna uczy się polskiego, poprosić o przeczytanie kilku linijek tekstu bez polskich znaków. Chociaż pisanie po śląsku może wydawać się nienaturalne, dla niektórych jest wręcz przeciwnie. Skoro w życiu realnym wygodniej jest im mówić w gwarze, tak samo będzie w sieci. Młodsze pokolenie używa nawet różnych śląskich skrótowców.

Dialekt śląski a inne języki

W Polsce zróżnicowanie dialektalne zawsze było dosyć wyraźne. Powstawanie różnych odmian języka uwarunkowane jest wieloma czynnikami, spośród których największe znaczenie ma zazwyczaj historia danego regionu, to z kim graniczy, jakie wpływy obce się tam dostawały. Jeśli chodzi o gwarę śląską, największy wpływ na nią, oprócz polskiego, miały języki czeski i niemiecki. Ma to swoje uzasadnienie geograficzne, jak i historyczne. Bardziej rzucające w oczy wydają się naleciałości niemieckie, ponieważ wiele wyrazów z tego języka brzmi obco. Jeśli natomiast chodzi o język czeski, który należy do grupy języków słowiańskich, czyli jest spokrewniony z polskim, to wyrazy zapożyczone z niego, nie są tak widoczne i często nawet nie zdajemy sobie sprawy z tego, że są to słowa czeskie, a nie polskie. Przykładem może być wyraz „serce”, który używany jest na terenie całej Polski, także na Śląsku, a pochodzi z czeskiego. Każda gwara stanowi mieszankę języków i jest odzwierciedleniem różnych kultur. Chociaż język niemiecki nie zawsze kojarzył się Polakom pozytywnie, w gwarze śląskiej jest głęboko zakorzeniony już od stuleci i nie posiada negatywnego nacechowania. Co więcej, znajomość śląskiego dialektu, może ułatwić przyszłą naukę zarówno języka niemieckiego, jak i czeskiego. Osoby, które posłują się gwarą, zwykle dobrze znają także język polski i wprowadzają z niego wiele wyrazów do swojego słownictwa.

Popularność gwary śląskiej

W ostatnich latach gwara śląska staje się coraz bardziej popularna. Wiele osób, od lat mieszkających na Śląsku, nie zna jej, a chciałoby nauczyć się nią posługiwać. Niektórzy znają dialekt, bo używany w ich domu rodzinnym, albo przez dalszych krewnych. Ale, kilkadziesiąt lat temu, na Śląsk przybyło wiele osób z całej Polski. Ich celem było znalezienie pracy. Część z nich szybko przyswoiła sobie inny sposób wypowiadania się, inni natomiast pozostali przy oficjalnej wersji języka polskiego, albo używali innych dialektów. Dzieci osób, które pochodzą z innych regionów, często już mówią po Śląsku. Jakiś czas temu, używanie gwary było uważane za zabawne, ale ostatnio zdarza się to coraz częściej. Niektórzy nawet proszą znajomych żeby uczyli ich śląskich słówek. Nowa moda na używanie dialektu śląskiego ma kilka przyczyn, a jedną z nich z pewnością jest to, że coraz bardziej podkreśla się regionalność i lokalne tradycje, wydaje się ciekawsze, niż skupianie się na ogólnej kulturze polskiej, czy nawet europejskiej. W dobie wszechogarniającej globalizacji, coraz więcej państw zdaje się tracić swoją tożsamość narodową. Żeby do tego nie doszło, na różne sposoby kultywuje się lokalne obyczaje. Mieszkańcy dbają nie tylko o to, żeby nie zapomniano np. o tradycyjnych daniach czy świętach, ale także o gwarach. Dla wielu osób bardzo dużą rolę w życiu odgrywa to skąd pochodzą i pragną, żeby ich dzieci i wnuki o tym nie zapominały.